AMBACHT | Studium Generale: Akademie voor Kunst en Vormgeving | St. Joost september 2011

Woensdagmiddag 21 september vanaf 14.00 uur op locatie Breda (Beukenlaan 1). Donderdag 22 september de gehele dag vanaf 10.00 uur op locatie ’s-Hertogenbosch (Onderwijsboulevard 256).

Vroeger was het normaal dat een kunstenaar of een vormgever ook een ambachtsman was. Vandaag de dag lijkt dit echter minder vanzelfsprekend. Hiervoor zijn verschillende redenen aan te wijzen. Het is sinds de industriële revolutie – en de arbeidsdeling die daarmee gepaard ging – steeds normaler geworden dat kunstenaars en vormgevers een specifieke rol vervullen in een groter productieproces en -netwerk. Het komt steeds minder vaak voor dat ze iedere stap in dit proces zelf bedenken én uitvoeren. Daarnaast zijn vormgevers en kunstenaars onder invloed van de conceptuele wending in de jaren zestig en zeventig meer ideeënmakers geworden dan handwerklieden. Ten slotte is heel veel traditioneel ambachtelijk (hand)werk in onze informatiesamenleving gedigitaliseerd en overgenomen door de computer.

Tegelijkertijd zien we in de huidige kunst en vormgeving wel degelijk een tegenbeweging ontstaan die de oude noties van artistieke ambachtelijkheid probeert te revitaliseren. Het tactiele in de kunst wordt weer bezongen, kitsch heeft weer sex appeal, oude technieken herrijzen uit de dood en veel kunstenaars en vormgevers hechten wederom belang aan het feit dat hun werk authentiek met de hand is gemaakt. Maar niet iedereen is even blij met de terugkeer van het ambacht: gaat het hier immers niet om een reactionaire en conservatieve beweging die de eigentijdsheid en revolutionaire kracht van kunst en vormgeving in de weg staat?

Genoeg reden voor discussie! Tijdens het Studium Generale 2011 van AKV | St. Joost staat de revival van de ambachtelijkheid centraal. Wat verstaan we eigenlijk onder het begrip? Welke culturele en politieke denkbeelden gaan erachter schuil? Op welke uiteenlopende manieren keert het ambacht terug in de hedendaagse kunst en vormgeving? Met welk doel? Hoe afhankelijk zijn kunst en vormgeving überhaupt van ambachtelijkheid? En welke waarde vertegenwoordigt het (trage) ambacht nog in onze postindustriële, door digitale (re)productie, snelheid en gelijktijdigheid gedomineerde samenleving? Hoe veranderen onder invloed van de digitalisering en de conceptualisering van de kunst en vormgeving de maatschappelijke denkbeelden over kunst en vormgeving?

Terugkeer van het ambacht (woensdagmiddag 21 september, Breda)

De roep om de terugkeer naar ambachtelijkheid is eeuwenoud. Machinale en industriële productie leidt tot lelijkheid, én tot vervreemding van de arbeider. Aldus de socialistische voorman van de Arts en Craft beweging William Morris, eind 19e-eeuw. Voor de 21e-eeuwse kunstenaar geldt die vervreemding minder sterk, al het is opvallend dat kunstenaars zich steeds vaker bedienen van ambachtelijke technieken. De schilderijen met borduurwerk van Michael Raedecker zijn er een voorbeeld van. Maar ook recent werk van Martin Creed. Hij is bekend van conceptuele acties zoals zijn rennende atleet in Tate Britain, maar hij gaf enige tijd geleden aan weer te verlangen naar het schilderen op klein formaat. Over Damien Hirst viel onlangs hetzelfde te lezen. Is het de liefde voor de huid van het doek die hen drijft? De traagheid van het oude medium, de glorie van het gelaagde oppervlak? Het fetisjisme van het je verliezen in verf? Of liggen er meer politieke oorzaken ten grondslag aan de nieuwe ambachtelijkheid? Is het een romantisch verzet tegen onze op efficiëntie en outsourcing gerichte neoliberale maatschappij?

Digitale ambachtelijkheid (donderdagochtend 22 september, ’s-Hertogenbosch)

De industriële revolutie holde het ambacht wellicht uit, de digitale revolutie geeft het misschien nieuwe kansen. Waar veel kunstenaars en ontwerpers de fixatie op één enkel ambacht of materiaal hebben losgelaten, werkt het virtueel ontwerp ook een nieuw soort ambachtelijkheid in de hand. Allereerst is de computer nieuw gereedschap bij uitstek. Muisklikken, pixels en cuts brengen oneindig veel nieuwe mogelijkheden aan digitale technieken met zich mee. Denk aan de digitaal bewerkte foto’s van Inez van Lamsweerde, denk aan de Remix-cultuur waarin iemand als Girl Talk op virtuoze wijze tot nieuwe songs komt op basis van bestaande digitale geluidsbestanden. Hoe verhoudt deze moderne digitale ambachtelijkheid zich tot oude analoge technieken? En wat is eigenlijk de waarde van virtuele ambachtelijkheid? Bestaat er een spanning tussen de actuele roep om authenticiteit en het gebruik van digitale media?

Deskilling (donderdagmiddag 22 september, ‘s-Hertogenbosch)

De digitale revolutie mag nieuwe ambachten in de hand hebben gewerkt, maar waarom zou een kunstenaar het ambacht zélf moeten beheersen? Waarom niet bepaalde technieken juist uitbesteden aan ambachtsmensen, met de kunstenaar in de rol van cultural producer? Of maakt de kunstenaar zich daarmee te afhankelijk? Een 17e-eeuwse kunstenaar als Rubens verzamelde reeds een grote groep specialisten om zich heen om de verschillende elementen van zijn megalomane schilderdoeken uit te voeren: die kunstenaarspraktijk die lijkt terug te zijn. De 21e-eeuwse kunstenaar is in staat met schetsen en digitaal uitgewerkte ontwerpen tal van specialisten in zijn atelier en daarbuiten aan het werk te zetten. Design en kunst versmelten met elkaar, oplage wordt een kwestie van economie. Denk aan de opblaasbootjes van Jeff Koons, uitgevoerd in geschilderd aluminium. Perfecte namaak, met een vervreemdend effect door het enorme hangende gewicht. De Belgische kunstenaar Wim Delvoye is door de digitale technieken zelfs in staat de gotiek te doen herleven. Een uiterst bewerkelijke stijl, die echter met computertekeningen en industriële productieprocessen relatief eenvoudig nieuw leven is in te blazen. En die tot spectaculaire beelden leidt, zoals bijvoorbeeld zijn gotische toren in Brussel en zijn bekende Dump Truck.